Zaburzenia stresowe: ostra reakcja na stres
Ostra reakcja na stres – fizjologiczna burza, która wymaga wsparcia
Ostra reakcja na stres (ASR, ang. Acute Stress Reaction) to gwałtowna, przemijająca reakcja organizmu na ekstremalne wydarzenie, przekraczające możliwości adaptacyjne jednostki. Może wystąpić u każdej osoby – niezależnie od wcześniejszego stanu zdrowia psychicznego – i często poprzedza rozwój zespołu stresu pourazowego (PTSD), jeśli objawy się utrzymują.
Reakcja ta, choć fizjologiczna, może być bardzo dezorganizująca i niebezpieczna – zarówno dla zdrowia psychicznego, jak i fizycznego.
Objawy ostrej reakcji na stres
Pojawiają się natychmiast lub w ciągu minut od traumatycznego zdarzenia i zazwyczaj ustępują w ciągu kilku godzin do maksymalnie 3 dni. Objawy są bardzo zróżnicowane:
zaburzenia świadomości i percepcji (oszołomienie, nierealność otoczenia),
silne pobudzenie lub przeciwnie – stupor i mutyzm,
panika, płacz, krzyk lub zamrożenie,
tachykardia, przyspieszony oddech, zawroty głowy, ból w klatce piersiowej,
impulsywność, zachowania agresywne lub autodestrukcyjne.
Reakcja ta może dotyczyć np. świadków wypadków, ofiar napaści, klęsk żywiołowych, przemocy, nagłej śmierci bliskich.
Biologia stresu – co dzieje się w organizmie?
Wydarzenie traumatyczne aktywuje oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) oraz układ współczulny:
wzrasta poziom kortyzolu i adrenaliny,
dochodzi do wzrostu tętna, napięcia mięśniowego, przyspieszenia procesów poznawczych i reakcji „uciekaj albo walcz”,
zaburzeniu ulega przetwarzanie emocji przez ciało migdałowate i hipokamp – co może skutkować niepełnym zakodowaniem wspomnień lub ich fragmentacją¹.
U części osób ten stan nadmiernego pobudzenia utrzymuje się – co zwiększa ryzyko rozwoju PTSD.
Kiedy ASR wymaga pomocy?
Choć ASR jest naturalną odpowiedzią organizmu, nie zawsze przebiega łagodnie. Pomocy specjalistycznej wymagają sytuacje, w których:
objawy się nie wyciszają po kilku dniach, występują myśli samobójcze, zachowania impulsywne, pojawiają się trudności w funkcjonowaniu (brak snu, izolacja, lęk napadowy),osoby były wcześniej narażone na stres przewlekły lub przeszły inne traumy.
W takich przypadkach wskazana jest szybka interwencja kryzysowa, psychoedukacja i wsparcie emocjonalne.
Leczenie i profilaktyka PTSD
Ostra reakcja na stres może przerodzić się w zaburzenie stresowe pourazowe (PTSD), jeśli objawy utrzymują się >1 miesiąc i znacząco wpływają na funkcjonowanie. Wtedy niezbędne jest wdrożenie terapii traumy – np. EMDR (desensytyzacja i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych), terapii poznawczo-behawioralnej ukierunkowanej na traumę, włączenie farmakoterapii – w przypadkach ciężkich (np. SSRI, pregabalina), doraźnie – wsparcie farmakologiczne (np. krótko działające benzodiazepiny), pomoc psychologa, grupy wsparcia².
Szybkie rozpoznanie i pomoc mogą zapobiec długotrwałym konsekwencjom psychicznym i somatycznym.
Źródła:
Sherin, J. E., & Nemeroff, C. B. (2011). Post-traumatic stress disorder: the neurobiological impact of psychological trauma. Dialogues in Clinical Neuroscience, 13(3), 263–278. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3182008/
Bryant, R. A. (2011). Acute stress disorder as a predictor of posttraumatic stress disorder: a systematic review. Journal of Clinical Psychiatry, 72(2), 233–239. https://doi.org/10.4088/JCP.09r05072blu
NICE Guideline [NG116] (2018). Post-traumatic stress disorder. https://www.nice.org.uk/guidance/ng116
